Omrop Fryslân: De Fryske Sokrates

In 2001 heeft Omrop Fryslân een prachtige documentaire gemaakt over Hemsterhuis, in twee afleveringen van elk een half uur. Aanleiding was de dubbele presentatie van twee integrale vertalingen, in het Nederlands de Wijsgerige werken onder leiding van Michael Petry vervaardigd, en een Italiaanse Opere van de hand van Claudia Melica. In de documentaire De Fryske Sokrates is Petry ook de verteller. Voor wie Petry persoonlijk gekend heeft - hij is in 2003 overleden - is de herkenning van zijn aanstekelijke wijze van vertellen een waar genoegen. De eerste aflevering behandelt de periode tot 1779 wanneer de prinses naar Münster vertrekt, de tweede aflevering de jaren daarna.

Met dank aan Omrop Fryslân!

Welke voornaam gebruikte Fr. Hemsterhuis?

Het lijkt zo'n eenvoudige vraag: wat was de voornaam van Fr. Hemsterhuis? Hoe noemde hij zich bij voorkeur: Frans, Franciscus of François? Na al die jaren dat ik hem bestudeer vind ik de vraag relevant, want hij lijkt het gebruik van zijn voornaam te mijden. Al zijn brieven ondertekende hij met enkel Hemsterhuis, zonder voornaam en hooguit met een voorletter, zo ook aan zijn vrienden, zelfs aan zijn vader.

Duidelijk is wel dat hij vernoemd is naar zijn grootvader aan vaderszijde, Franciscus, en dat is ook de vorm die genoteerd staat in het doopboek van de Waalse gemeente te Franeker. 

De enige mij bekende uitzondering biedt het testament d.d. 25 maart 1790, geciteerd in mijn Bibliotheca Hemsterhusiana, p. 197. Waarschijnlijk werd hem in dit geval het gebruik van de voornaam afgedwongen door de voorschriften. Hij ondertekende: François Hemsterhuis.

Franz von Fürstenberg (1729-1810)

Verschenen is een congresbundel n.a.v. van diens 200ste sterfdag: Franz von Fürstenberg: Aufklärer und Reformer im Fürstbistum Münster. Het bisdom Münster was in deze periode onderdeel van het gebied van de keurvorst van Keulen, en Fürstenberg trad vanaf 1762 voor deze op als stadhouder; in 1780 verloor hij deze functie na politieke intriges. Hij bleef echter in Münster en behield er gezaghebbende kerkelijke functies, waardoor hij nog grote invloed kon uitoefenen. Zo reorganiseerde hij het schoolwezen en stichtte er een universiteit (die echter in de Franse tijd weer een voorlopig einde vond). Belangrijk inzake Hemsterhuis was dat Fürstenberg samen met prinses Gallitzin de 'Kreis von Münster' ging vormen, een soort salon met grote uitstraling, katholiek van signatuur en met ideeën van de Verlichting. Het werk van Hemsterhuis werd daar besproken en vanuit Münster verder uitgedragen en gedistribueerd in Duitsland (o.a. naar Jacobi en Goethe).
Persoonlijk vind ik de meest aansprekende bijdrage die van Irmgard Neuhaus: "Gott gebe uns Licht und Liebe: Die religiöse Dimension in der Freundschaft zwischen Franz von Fürstenberg und Amalia von Gallitzin", met daarin ruim aandacht voor Hemsterhuis.

Der Kreis von Münster

De bijgaande illustratie heb ik ontleend aan de bundel Formen der Geselligkeit in Nordwest- deutschland 1750-1820, onder redactie van Peter Albrecht, Hans Erich Bödeker en Ernst Hinrichs uitgegeven (2003). De voorstelling van de hand van Georg Kraus toont: "Abendgesellschaft bei Anna Amalia", een kring dus in Weimar, met o.a. Goethe en Herder. In de betreffende bijdrage van de bundel wordt de prent iconografisch geanalyseerd: de personen, tafelschikking, handelingen, perspectief etc.

In de bundel is ook opgenomen een prachtige bijdrage van de hand van Hans Erich Bödeker over "Der Kreis von Münster", zo belangrijk voor de vroege receptie van Hemsterhuis in Duitsland. De kring was gegroepeerd rond prinses Gallitzin, de muze van Hemsterhuis die in 1779 vanuit Den Haag naar Münster trok, en Franz von Fürstenberg, op dat moment nog regerend minister in Münster. In regelmatige bijeenkomsten werden boeken besproken of voorgelezen en voordrachten gehouden. Kenmerkend voor deze kringen van "Geselligkeit" was een zekere mate van geestelijke vrijheid en geleerde openheid, die standsverschillen doorbrak. In Münster verzamelden de beide hoogadelijke hoofdpersonen zo een netwerk van geleerden en dichters rond zich, mede vanuit de pas door Fürstenberg opgerichte universiteit. Maar desondanks werden standsverschillen gerespecteerd. In de illustratie wordt dit door Kraus subtiel verbeeld door groothertogin Anna Amalia, vooraan gezeten als enige aan één zijde van de tafel, omdat het voor niemand geoorloofd is om rechtstreeks naast haar te plaats te nemen. In Münster zal het met prinses Gallitzin niet veel anders zijn geweest... Bödeker weet prima het milieu te tekenen: van de stad, van de Kreis en van de hoofdpersonen.

Een andere bijdrage uit de bundel is voor Hemsterhuis eveneens van belang. Carmen Götz tekent hoe Friedrich Heinrich Jacobi een "Kreis" in zijn buiten Pempelfort nabij Düsseldorf weet te vormen. Ditmaal met Jacobi dus als hoofdpersoon, weliswaar niet adellijk, maar wel rijk genoeg om in stijl te leven.

Zo biedt deze leerrijke bundel meer voorbeelden van "Geselligkeit": Oldenburg, Giessen, Nordhausen, Braunschweig, Hamburg, Kiel, Lubeck, Berlijn en (Nordwestdeutschland uit de titel wordt wel erg ruim genomen) Weimar en Jena (met Fichte). Een min of meer theoretische bijdrage biedt "Christian Garves Theorie des Umgangs" - Garve die nog Hemsterhuis' Lettre sur la sculpture heeft becommentarieerd (zie de eerdere bijdrage op deze blog, d.d. 4 juni 2012). Helaas ontbreekt in deze bundel een nabeschouwing over deze vorm van semi-formele genootschapscultuur.

Bespreking door Beat Kuamin